Przejdź do treści
Spawanie stalowego profilu w warsztacie – ilustracja do artykułu o badaniach defektoskopowych

„Badania defektoskopowe” to określenie, które często pojawia się w zapytaniach ofertowych, specyfikacjach i rozmowach z wykonawcami. Nie zawsze jednak wiadomo, co dokładnie obejmuje: jedną konkretną metodę, kilka metod, a może wszystkie badania nieniszczące? W tym artykule wyjaśniamy, czym są badania defektoskopowe, jakie metody się do nich zalicza i jak wybrać właściwą do konkretnego zadania.

Czym są badania defektoskopowe

Defektoskopia to dziedzina zajmująca się wykrywaniem wad w materiałach i wyrobach bez ich niszczenia. Nazwa pochodzi od słowa „defekt”. Badania defektoskopowe to więc wszystkie metody, których celem jest znalezienie nieciągłości – pęknięć, pęcherzy, wtrąceń, braków przetopu czy rozwarstwień.

W praktyce określenia „badania defektoskopowe” i „badania nieniszczące” (NDT) są często używane zamiennie, ale nie oznaczają dokładnie tego samego:

  • badania nieniszczące to pojęcie szersze – obejmuje także badania, które nie służą wykrywaniu wad, np. pomiary grubości ścianek, pomiary twardości czy analizę składu chemicznego (PMI),
  • badania defektoskopowe skupiają się na wykrywaniu i ocenie nieciągłości.

Warto też wiedzieć, że normy rzadko używają słowa „wada”. Mówią o nieciągłościach i niezgodnościach, a to, co pokazuje urządzenie lub proszek na powierzchni, nazywają wskazaniem. O tym, czy wskazanie jest wadą dyskwalifikującą element, decydują kryteria akceptacji.

Pełną ofertę metod opisujemy na stronie badania nieniszczące NDT spoin.

Metody badań defektoskopowych

Spawanie stalowego profilu w warsztacie – ilustracja do artykułu o badaniach defektoskopowych

Defektoskopia ultradźwiękowa

Wykorzystuje falę ultradźwiękową, która odbija się od nieciągłości wewnątrz materiału. Pozwala wykryć wady wewnętrzne, określić ich położenie i wielkość. To podstawowa metoda badania wnętrza spoin, odkuwek, odlewów i blach.

Oprócz klasycznych badań ultradźwiękowych (UT) stosuje się techniki zaawansowane: Phased Array (PAUT), z elektronicznie sterowaną wiązką i cyfrowym zapisem, TOFD, szczególnie dokładną przy wymiarowaniu pęknięć, oraz TFM, dającą obraz o bardzo wysokiej rozdzielczości. Szczegółowo opisujemy tę metodę w artykule o defektoskopii ultradźwiękowej.

Defektoskopia magnetyczna

Metoda magnetyczno-proszkowa wykorzystuje pole magnetyczne, które w miejscu nieciągłości „wycieka” ponad powierzchnię i przyciąga drobny proszek ferromagnetyczny. Wykrywa pęknięcia powierzchniowe i płytkie podpowierzchniowe, ale tylko w materiałach ferromagnetycznych – stalach węglowych i niskostopowych.

To jedna z najszybszych metod wykrywania pęknięć zmęczeniowych i spawalniczych. Więcej na stronie badania magnetyczno-proszkowe (MT). Urządzenie do magnesowania – defektoskop magnetyczny – ma kilka odmian, dobieranych do zadania.

Defektoskopia penetracyjna

Barwny lub fluorescencyjny penetrant wnika w szczeliny otwarte na powierzchnię, a wywoływacz wyciąga go z powrotem i tworzy widoczne wskazanie. Metoda wykrywa tylko nieciągłości wychodzące na powierzchnię, ale działa na niemal wszystkich materiałach nieporowatych – także na stali nierdzewnej, aluminium i tytanie, gdzie metoda magnetyczna jest niemożliwa.

Więcej na stronie badania penetracyjne (PT). Porównanie z metodą magnetyczną znajdziesz w artykule badania MT czy PT.

Defektoskopia radiograficzna

Promieniowanie rentgenowskie lub gamma przechodzi przez element i tworzy obraz jego wnętrza na kliszy lub detektorze cyfrowym. Metoda dobrze pokazuje wady przestrzenne – pęcherze, wtrącenia, braki przetopu – i daje trwały zapis w postaci obrazu. Wymaga jednak wyznaczenia strefy bezpieczeństwa na czas badania.

Więcej na stronach badania radiograficzne (RT) i radiografia cyfrowa.

Badanie wizualne – punkt wyjścia

Badanie wizualne nie zawsze jest zaliczane do defektoskopii, ale praktycznie zawsze ją poprzedza. Pozwala ocenić kształt i powierzchnię spoiny, wykryć wady widoczne gołym okiem i zdecydować, gdzie potrzebne są dalsze badania. Więcej na stronie badania wizualne (VT).

Inne metody

Do badań defektoskopowych należą też m.in. metoda prądów wirowych, stosowana np. przy badaniu rur wymienników ciepła i w lotnictwie, oraz badania szczelności (LT), wykrywające nieszczelności w połączeniach i zbiornikach.

Porównanie metod

MetodaCo wykrywaMateriałyKiedy wybrać
Ultradźwiękowa (UT, PAUT, TOFD)wady wewnętrznemetale i wiele innych materiałówocena wnętrza spoin, odkuwek, blach; bez promieniowania
Magnetyczna (MT)wady powierzchniowe i płytkie podpowierzchniowetylko ferromagnetycznepęknięcia w stalach węglowych, szybko i w terenie
Penetracyjna (PT)wady otwarte na powierzchnięniemal wszystkie nieporowatestal nierdzewna, aluminium, tytan, odlewy
Radiograficzna (RT)wady wewnętrzne, szczególnie przestrzennemetalegdy potrzebny obraz wnętrza i trwały zapis
Wizualna (VT)wady widoczne na powierzchni, kształt spoinywszystkiezawsze jako pierwszy krok

Jak wybrać metodę badania defektoskopowego

Wybór zależy od kilku pytań:

  1. Czego szukamy? Wady powierzchniowe → MT lub PT. Wady wewnętrzne → UT lub RT.
  2. Z jakiego materiału jest element? Stal ferromagnetyczna → MT możliwe. Stal nierdzewna, aluminium → PT zamiast MT.
  3. Jaki jest dostęp i geometria? Dostęp tylko z jednej strony → UT zamiast RT. Złożony kształt → PT często łatwiejsze niż MT.
  4. Czego wymaga specyfikacja? Normy wyrobu, przepisy dozoru i dokumentacja projektowa często narzucają metodę i zakres badań.

W praktyce jedno badanie rzadko wystarcza. Typowy zestaw dla spoin konstrukcji stalowych to badanie wizualne + metoda powierzchniowa (MT lub PT) + metoda objętościowa (UT lub RT). Każda z nich wykrywa inne rodzaje nieciągłości, więc razem dają pełny obraz złącza.

Defektoskop – urządzenie do badań

Urządzenie do badań defektoskopowych nazywa się defektoskopem. W zależności od metody jest to zupełnie inne urządzenie: w badaniach ultradźwiękowych – aparat z głowicą (opisujemy go w artykule o budowie defektoskopu ultradźwiękowego), w badaniach magnetycznych – jarzmo lub stanowisko do magnesowania.

Kto może wykonywać badania defektoskopowe

Badania, które mają być podstawą odbioru, wykonuje personel certyfikowany zgodnie z PN-EN ISO 9712 – osobno dla każdej metody. Inspektor z certyfikatem w metodzie ultradźwiękowej nie jest automatycznie uprawniony do badań magnetycznych czy penetracyjnych. Zlecając badania kilkoma metodami, warto sprawdzić, czy wykonawca ma certyfikowany personel we wszystkich wymaganych metodach.

Zleć badania defektoskopowe

Wykonujemy badania nieniszczące NDT spoin wszystkimi podstawowymi metodami defektoskopowymi – ultradźwiękową, magnetyczną, penetracyjną, radiograficzną i wizualną – z personelem certyfikowanym wg PN-EN ISO 9712 w każdej z nich. Pomagamy dobrać zestaw metod do materiału, geometrii i wymagań specyfikacji. Działamy w całej Polsce.

Bartosz Żuberek – prezes ULTRARENT O autorze

Autorem artykułów publikowanych na blogu ULTRARENT jest Bartosz Żuberek, Prezes i właściciel firmy, od 18 lat zawodowo związany z branżą badań nieniszczących i kontroli jakości w przemyśle.