Poziomy jakości B, C i D wg PN-EN ISO 5817 – co oznaczają i jak je dobrać

„Spoiny wykonać i odebrać na poziomie jakości C wg PN-EN ISO 5817” – takie zdanie pojawia się na rysunkach, w specyfikacjach i zamówieniach. To jedna z najważniejszych informacji w dokumentacji spawalniczej: od niej zależy, które niezgodności zostaną zaakceptowane, a które będą wymagały naprawy.

W tym artykule wyjaśniamy, czego dotyczy norma PN-EN ISO 5817, czym różnią się poziomy jakości B, C i D, jak dobrać poziom do konstrukcji i jak poprawnie zapisać go w dokumentacji.

Czego dotyczy PN-EN ISO 5817

Norma PN-EN ISO 5817 określa poziomy jakości dla niezgodności w złączach spawanych łukowo ze stali, niklu, tytanu i ich stopów. Dla każdej niezgodności – pęknięć, porów, podtopień, nadlewu, braków przetopu i wielu innych – podaje, czy i w jakim zakresie jest dopuszczalna na danym poziomie jakości.

Niezgodności są w normie oznaczone numerami według PN-EN ISO 6520-1 – tymi samymi, które pojawiają się w protokołach z badań. Szczegółowy opis najczęstszych niezgodności widocznych na powierzchni znajdziesz w artykule wady spoin wykrywane w badaniu wizualnym.

Czego norma nie obejmuje:

• złączy z aluminium i jego stopów – dla nich stosuje się PN-EN ISO 10042,
• złączy spawanych wiązką (elektronową, laserową) – dla nich obowiązuje osobna norma.

Trzy poziomy jakości

Na każdym poziomie norma określa dopuszczalne wymiary niezgodności – najczęściej w zależności od grubości materiału lub wymiaru spoiny. Ta sama niezgodność, np. podtopienie o określonej głębokości, może być dopuszczalna na poziomie D i niedopuszczalna na poziomie B.

Ważne: poziomy jakości opisują jakość wykonania, a nie bezpośrednio wytrzymałość konkretnej konstrukcji. Poziom wybiera się tak, żeby jakość wykonania odpowiadała wymaganiom projektowym i warunkom pracy.

Przykłady różnic między poziomami

Kilka zasad dobrze pokazuje logikę normy:

• Pęknięcia traktowane są najostrzej – w praktyce są niedopuszczalne niezależnie od poziomu jakości.
• Niezgodności kształtu – nadlew, podtopienie, wklęśnięcie grani, przesunięcie brzegów – mają dopuszczalne wartości zależne od grubości elementu; na poziomie B są one najmniejsze.
• Porowatość ocenia się zarówno pojedyncze pory, jak i ich skupiska; dopuszczalny rozmiar i udział porów maleje wraz z wyższym poziomem jakości.
• Niezgodności rzadziej oceniane w praktyce, jak rozpryski czy ślady zajarzenia łuku, mają wymagania zależne od specyfikacji – norma pozwala je doprecyzować.

Konkretne wartości dopuszczalne podaje tabela w normie – zawsze w odniesieniu do aktualnego wydania PN-EN ISO 5817.

Konstrukcje obciążone zmęczeniowo

Przy konstrukcjach obciążonych zmiennie (np. mosty, suwnice, konstrukcje wsporcze maszyn) podstawowe poziomy jakości mogą nie wystarczyć. Norma zawiera załącznik z dodatkowymi wymaganiami dla złączy obciążonych zmęczeniowo – z poziomami oznaczanymi literą i liczbą odpowiadającą kategorii zmęczeniowej. Jeśli projekt powołuje się na takie poziomy, warto upewnić się, że wykonawca i laboratorium znają te wymagania przed rozpoczęciem prac.

Jak dobrać poziom jakości

Poziom jakości wynika zwykle z dokumentacji, a nie z decyzji wykonawcy na budowie:

• Konstrukcje stalowe wg PN-EN 1090-2 – norma przypisuje poziom jakości do klasy wykonania: EXC1 – poziom D, EXC2 – zasadniczo C, EXC3 – B, EXC4 – B z dodatkowymi wymaganiami. Więcej o odbiorze takich konstrukcji piszemy w artykule o odbiorze konstrukcji stalowych wg EN 1090.
• Urządzenia ciśnieniowe, zbiorniki, rurociągi – poziom wynika z normy wyrobu, przepisów dozoru technicznego lub specyfikacji inwestora.
• Wyroby bez wymagań normowych – poziom określa projektant lub zamawiający w specyfikacji.

Na jednej konstrukcji mogą obowiązywać różne poziomy dla różnych spoin – np. B dla spoin nośnych, C lub D dla spoin pomocniczych.

Jak zapisać poziom jakości w dokumentacji

Poprawny zapis jest prosty: PN-EN ISO 5817 – C (lub B, D). Warto jednak pamiętać o kilku zasadach:

• Poziom musi być wskazany jednoznacznie – na rysunku, w specyfikacji lub w planie badań. Brak poziomu to najczęstsza przyczyna sporów przy odbiorze.
• Można zaostrzyć pojedyncze niezgodności – np. „poziom C, z wyjątkiem podtopień – poziom B”. To tańsze niż podnoszenie całej konstrukcji do poziomu B.
• Wyższy poziom „na wszelki wypadek” kosztuje – poziom B oznacza więcej napraw, często dodatkową obróbkę i więcej badań. Poziom powinien wynikać z wymagań, a nie z ostrożności.

Poziom jakości a badania nieniszczące

PN-EN ISO 5817 opisuje jakość spoiny, ale sama nie mówi, jak ją sprawdzić. Ocena przebiega w dwóch krokach:

1. Badanie wizualne – pierwsze i obowiązkowe; inspektor ocenia niezgodności powierzchniowe i geometrię, mierząc je m.in. spoinomierzem.
2. Badania uzupełniające – penetracyjne, magnetyczno-proszkowe, ultradźwiękowe, radiograficzne – w zakresie wynikającym ze specyfikacji.

Dla każdej metody badań istnieje osobna norma kryteriów akceptacji. Ich powiązanie z poziomami jakości B, C i D określa PN-EN ISO 17635. Dzięki temu poziom wpisany na rysunku przekłada się na konkretne kryteria oceny w każdej metodzie.

Najczęściej zadawane pytania

Który poziom jakości jest najwyższy – B czy D?

Najwyższy (najbardziej rygorystyczny) jest poziom B. Poziom D ma wymagania najbardziej łagodne.

Czy PN-EN ISO 5817 dotyczy spoin aluminiowych?

Nie. Dla złączy spawanych z aluminium i jego stopów stosuje się PN-EN ISO 10042.

Kto decyduje o poziomie jakości?

Projektant lub zamawiający – w dokumentacji projektowej, specyfikacji albo na podstawie normy wyrobu (np. PN-EN 1090-2 dla konstrukcji stalowych). Laboratorium badawcze ocenia spoiny według wskazanego poziomu, ale go nie ustala.

Czy spoina na poziomie C jest „gorsza”?

Nie – spełnia wymagania właściwe dla danego zastosowania. Poziom jakości dobiera się do warunków pracy konstrukcji, a nie według zasady „im wyżej, tym lepiej”.

Ocena spoin według PN-EN ISO 5817

Wykonujemy badania wizualne VT spoin oraz pełen zakres badań nieniszczących NDT spoin z oceną według wymaganego poziomu jakości. Jeśli dokumentacja nie określa poziomu – pomożemy go ustalić z projektantem lub zamawiającym. Działamy w całej Polsce.